Noordwijk – Historicus Rens Tienstra uit Noordwijk brengt een nieuw boek uit: Halverwege de Opstand. Aan de hand van slechts twee pagina’s uit het ruim vierhonderd jaar oude reisdagboek van de Utrechtse oudheidkundige Aernout van Buchel schetst hij een uitgebreid beeld van Noordwijk, de Opstand en de jonge Republiek.
Aernout van Buchel, die leefde van 1565 tot 1641, wordt beschouwd als een van de eerste oudheidkundigen en historici van Nederland. Hij reisde door de Lage Landen en legde monumenten, grafschriften, kerkinterieurs en bijzonderheden uit het dagelijks leven vast. Dat deed hij volgens Tienstra zo gedetailleerd en systematisch dat zijn aantekeningen nog altijd een belangrijke historische bron vormen.
Voor zover bekend bezocht Van Buchel Noordwijk drie keer. Vooral zijn verslag van een bezoek in 1619 is van belang. Tijdens zijn verblijf bezocht hij onder meer de Oude Jeroenskerk. Van Buchel beschreef niet alleen wat hij in de kerk aantrof, maar maakte ook een afbeelding van het dorp. Volgens Tienstra is Noordwijk waarvan Van Buchel naast zijn aantekeningen ook een dorpsgezicht tekende. Daardoor is te zien hoe Noordwijk er in 1619 bij lag.
Verhalen tussen de regels
Het oorspronkelijke reisverslag beslaat slechts enkele pagina’s en is volgens Tienstra vrij zakelijk en encyclopedisch geschreven. Toch bleek er tussen de regels veel meer informatie verborgen te zitten.
Tijdens zijn onderzoek ging Tienstra na wat er was gebeurd met de gebouwen, voorwerpen, personen en gebeurtenissen die Van Buchel vermeldde. Bestonden ze nog en welke verhalen gingen erachter schuil? Dat leverde zoveel verschillende verhaallijnen op dat het onderzoek uiteindelijk uitgroeide tot een volledig boek.
Een prominente rol is weggelegd voor de Oude Jeroenskerk. De kerk was door haar middeleeuwse voorgeschiedenis en de verering van Sint-Jeroen uitzonderlijk groot voor een dorp als Noordwijk. In de zestiende en zeventiende eeuw kreeg het gebouw bovendien te maken met de Reformatie en de gevolgen van de Tachtigjarige Oorlog.
Toen Van Buchel in 1619 naar Noordwijk kwam, liep het Twaalfjarig Bestand met Spanje ten einde. De vrees bestond dat de strijd opnieuw zou losbarsten en dat historische gebouwen, kunstwerken en opschriften verloren zouden gaan. Vanuit die gedachte legde Van Buchel nauwkeurig vast wat hij aantrof.
Wat maakt Nederland Nederland?
Het boek gaat niet alleen over de lokale geschiedenis van Noordwijk. Tienstra verbindt Van Buchels waarnemingen met bredere vragen die in het begin van de zeventiende eeuw speelden.
De Republiek had zich losgemaakt van Spanje, maar de vraag wat de inwoners van het jonge land met elkaar verbond, was nog volop in ontwikkeling. In de omgeving van Noordwijk en Leiden ontstond onder meer belangstelling voor het idee dat Nederlanders zouden afstammen van de Bataven.
Volgens Tienstra zijn er daardoor parallellen met het heden. Ook nu wordt regelmatig gediscussieerd over nationale identiteit en over de vraag wat Nederland precies tot Nederland maakt. Daarnaast leefde Van Buchel in een periode waarin oorlog voortdurend aanwezig of dreigend was.
In Halverwege de Opstand komen naast de Oude Jeroenskerk onder meer het Leidens Ontzet, schilder Abraham Bloemaert en Van Buchels werkzaamheden voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie aan bod.
Presentatie in de Oude Jeroenskerk
Het boek verschijnt medio augustus bij Uitgeverij Verloren. De officiële presentatie vindt op zaterdag 12 september plaats in de Oude Jeroenskerk, de plek die een centrale rol speelt in het verhaal.
De presentatie valt samen met Open Monumentendag. De kerk is die dag gratis toegankelijk en bezoekers hoeven zich niet vooraf aan te melden. Ook de uitgever is aanwezig en tijdens de bijeenkomst wordt muziek uit de tijd van Van Buchel uitgevoerd. Daarnaast wordt het eerste exemplaar van het boek overhandigd.
Tienstra is componist, dirigent, conservatoriumdocent, musicoloog en historicus. Eerder verschenen onder meer de kunsthistorische publicaties Duizend jaar doorgegeven uit 2024 en Engelenspel uit 2025.
Beluister hieronder het interview met Rens Tienstra:
