Hillegom – Na de Tweede Wereldoorlog regelde de gemeente Hillegom het teruggeven van Joodse eigendommen relatief snel, dat blijkt uit onafhankelijk onderzoek van historicus Maarten-Jan Vos. De gemeente voerde tijdens de Tweede Wereldoorlog, net zoals andere gemeentes, ook anti-joodse maatregelen in. Zo werden de gegevens van Joodse inwoners aan Duitse ministeries doorgegeven en waren er drie arrestaties.
Aanleiding voor het onderzoek was een vraag van de journalistieke organisaties Pointer en Follow the Money. Deze organisaties vroegen alle gemeentes in Nederland naar hun rol bij de roof van Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog. De gemeente Hillegom werd ook benaderd, aangezien daar twee panden van een Joodse eigenaar noodgedwongen werden doorverkocht tijdens de oorlog.
Hierop besloot de gemeente om de roof en het rechtsherstel van deze panden te laten onderzoeken. Er werd daarnaast ook onderzocht wat de rol van de gemeente was bij de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoek is gebaseerd op archiefmateriaal over verkochte huizen, arrestaties en de correspondentie tussen de gemeente en andere betrokkenen.
Dat maakt dat het onderzoek wel een beperking met zich meebrengt: het is alleen gebaseerd op ambtelijke stukken en het archief is ook niet helemaal compleet. Er is hierdoor geen inzicht in de emoties van de betrokkenen en eventuele afwegingen die op het moment zelf zijn genomen. Het onderzoek toont dus slechts een deel van het verhaal.
Roof en rechtsherstel
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden joden door de Duitse bezetter gedwongen om hun eigen bezittingen, zoals huizen, te verkopen. De opbrengst ging vervolgens naar de Duitse bezetter. Deze gedwongen verkoop, ook wel roof genoemd, vond ook in Hillegom plaats; de joodse eigenaar Bernard Daniël Rijnveld moest zijn panden Villa Hofzicht en Villa Nova verkopen.
Hij verkocht Villa Nova aan zijn mededirecteur Johannes Gerardus van de Ven, die het na de oorlog weer overdroeg aan Rijnveld. Hierdoor was er bij dit pand sprake van soepel rechtsherstel.
Wat is rechtsherstel?
Na de bevrijding van Nederland besloot de Nederlandse regering om geroofde bezittingen aan oorspronkelijke eigenaren terug te geven. De bedoeling was om de situatie van voor de roof te herstellen. Dit herstel van eigendommen wordt rechtsherstel genoemd.
Bij het andere pand, Villa Hofzicht, was de gemeente betrokken. De gemeente wilde in 1943 de Villa kopen, omdat ze een nieuwe plek voor een politiebureau nodig hadden. Het pand was toen illegaal in bezit door de Duitse bezetter, waardoor de gemeente met de Duitsers onderhandelde over de prijs. Uit archiefmateriaal blijkt nu dat de gemeente tijdens deze onderhandelingen geen afspraak met Rijnveld maakte of zijn belangen in het achterhoofd hield.
Na de oorlog benaderde de gemeente Rijnveld over rechtsherstel. Beide partijen onderhandelden over hoe dat herstel er precies uit zag. Uiteindelijk kocht de gemeente het pand in 1946 voor 30.000 gulden, terwijl het pand eigenlijk 36.000 gulden waard was. Rijnveld had daarnaast recht op de misgelopen huurinkomsten van de gemeente. De gemeente had namelijk enkele maanden Villa Hofzicht gehuurd van de Duitse bezetter. De gemeente zorgde er alleen niet voor dat dit bedrag onderdeel werd van het rechtsherstel.
De twee besluiten werden in 1946 genomen en dus is er sprake van relatief snel rechtsherstel. Hillegom was daarin sneller dan andere gemeenten in Nederland. Daarnaast blijkt uit het onderzoek dat de gemeente Hillegom uit eigenbelang leek te handelen door Villa Hofzicht voor een lagere waarde te kopen en de misgelopen huurinkomsten niet te vergoeden.
Anti-joodse maatregelen
Waar de gemeente Hillegom ook bij betrokken werd door de bezetter, net als andere gemeenten, was de uitvoering van verschillende anti-joodse maatregelen. Zo werden joodse inwoners geregistreerd en werden de gegevens doorgestuurd naar de Duitse bezetter.
Daarnaast arresteerde de gemeentepolitie meerdere joden. Uit het weinig beschikbare archiefmateriaal is bewijs voor drie arrestaties, waarbij in totaal acht mensen zijn opgepakt. Dit waren twee ondergedoken gezinnen en een reiziger.
Het volledige onderzoek is hier te lezen.
